Historia wydarzeń

  MORDY czyli JEZIORA

Mordy to stare miasto, leżące na południowym skraju historycznego Podlasia, w dawnej ziemi drohickiej, po północnej stronie rzeki Liwiec. Parafia pod wezwaniem Św. Michała Archanioła powstała tu już w 1408r., jako jedna z pierwszych w regionie. Drewniany kościół parafialny wybudował i uposażył pierwszy znany dziedzic Mordów Jan Koszycki. W mieście istniała także od 1671r. parafia unicka pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego, zniesiona w 1866r.W czasie zaboru rosyjskiego (1875r.) męczeństwo przeszli unici z pobliskich parafii w Czołomyjach i Hołubli. Oprócz wsi należących do majątku (Czepielin, Czołomyje, Głuchów, Jajki, Klimonty i Wyczółki), w których mieszkali głównie chłopi pochodzenia ruskiego, w XVw. w okolicy istniały zaścianki szlacheckie zasiedlone przez wolną ludność pochodzenia polskiego (Skolimów, Sosenki, Głuchówek). Szlachta ta, według legendy, pochodziła od załogi istniejącego tu niegdyś grodu, którego panem był nieznany z imienia rycerz z Koszyc herbu Samson, sprawujący władzę z ramienia księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego (1243 – 1279). Osada istniała w tym miejscu „od zawsze”. Jej początki, używając potocznego zwrotu, „toną w pomroce dziejowej”, sięgając bardzo odległych czasów, za czym przemawia fakt istnienia w okolicy wielu grodzisk (Krzymosze,hipotetyczny wygląd grodu Stok Ruski, Dzięcioły, Krzesk). Są to ślady pradawnego osadnictwa, być może sprzed tysięcy lat, którego centralnym punktem w tej części Podlasia były prawdopodobnie właśnie Mordy. Dzisiejszy pałac znajduje się w miejscu dawnego zamku obronnego (zbudowanego ok.1500r. na starym grodzisku), o czym świadczą pozostałości wałów i fos w parku pałacowym. Nazwa miasta, trochę śmieszna i zagadkowa, kojarząca się z mordą lub mordowaniem, pochodzi prawdopodobnie od staroruskiego określenia jeziora – „mordo” (czyt. „mardo”) – nad którym leżały niegdyś Mordy w otoczeniu wielkich błot i rozlewisk. Nazwę nadali osadnicy ruscy, przybywający tu być może już od XIIw. Często wywodzi się ją od legendarnego mordu, dokonanego na mieszkańcach osady przez pogańskich Jaćwingów, którzy zostali pokonani przez kolejnego legendarnego pana grodu mordzkiego, księcia krakowskiego Leszka Czarnego (1279 -1288), w wielkiej bitwie stoczonej w pobliżu Mordów (1282).Mordy leżały na pograniczu historycznego Podlasia, w pobliżu etnicznej granicy Polski znajdującej się wówczas na Liwcu, więc dzieje miasta są równie skomplikowane, co dzieje samej krainy. Przez dość długi okres (1366-1569) wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, zaś po unii polsko – litewskiej miasto znalazło się w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W swojej długiej historii Mordy należały do wielu świetnych rodów szlacheckich i magnackich (Chlebowiczowie, Sapiehowie, Radziwiłłowie, Ciecierscy), a także były własnością królewską (Zygmunt Stary, Zygmunt August, król pruski Fryderyk Wilhelm) i cesarską (Mikołaj I Romanowicz). Wysoka pozycja dziedziców przyczyniła się do rozwoju miejscowości, a pałac stał się rezydencją niemal magnacką. O dawnym splendorze i wielkości miasta świadczą dziś już tylko cenne zabytki (barokowy kościół, pałac, park ze stawem, figury przydrożne, zabytkowy cmentarz, stare kamienice, itp.) W okresie radziwiłłowskim Mordy stały się silnym ośrodkiem reformacji (arianizmu) na Podlasiu. W 1563r. odbył się tu nawet podlaski synod różnowierców.
Ogromne znaczenie dla rozwoju osady miała lokacja miasta, przeprowadzona w 1488r. przez Stanisława Korczewskiego, przywilejem króla Polski Kazimierza Jagiellończyka (Siedlce uzyskały prawa miejskie dopiero w 1547r., czyli 59 lat później). Od tego czasu Mordy stały się miastem – najstarszym i najznaczniejszym wówczas na terenie południowego Podlasia. Zapewne także z tamtego okresu pochodzi powiedzenie „Siedlce leżą koło Mordów”. Dzisiejsza ulica Starowiejska w Siedlcach, nazywała się dawniej Traktem Mordzkim, a później ulicą Mordzką, co świadczy o ówczesnym znaczeniu naszej Pierwszy drewniany kościółmiejscowości i poważaniu jakim cieszyła się w okolicy. Miasto, mimo że niszczone kolejnymi wojnami i pożarami (potop szwedzki, wojna północna, wojny napoleońskie, itd.), rozwijało się znakomicie. Mieszkało tu ok. 2000 Żydów, którzy przyczynili się znacznie do rozwoju gospodarczego, a swoją obecnością wzbogacali kulturę regionu, w wyniku czego w Mordach wytworzył się niepowtarzalny klimat podlaskiego miasteczka, swoisty typ miejskiej kultury polsko – żydowskiej. W czasie II wojny światowej hitlerowcy odizolowali całą ludność pochodzenia żydowskiego w getcie, a następnie w 1942r. przetransportowali do obozu w Treblince. Od początku XIXw. następował powolny spadek znaczenia miasta. Zahamowanie rozwoju gospodarczego pogłębiła utrata praw miejskich w 1867r., będąca karą caratu za udział miasta w powstaniu styczniowym (mieszczanie mordzcy nigdy nie szczędzili krwi dla Ojczyzny). Upadek Mordów spowodowany jednak został przede wszystkim zmianą przynależności politycznej (najpierw zabór austriacki, później rosyjski) w okresie rozbiorów i faktem znalezienia się w jednej jednostce administracyjnej z Siedlcami, które dotychczas, należąc do woj. lubelskiego (Mordy do podlaskiego), nie zagrażały pozycji naszego miasta. W XV czy w XVIw., kiedy w Mordach erygowano parafię i lokowano miasto, Siedlce były przecież tylko lichą wioską, należącą do parafii i majątku Pruszyn.
Niestety, władze austriackie wybrały to właśnie miasto, leżące w centrum jednostki administracyjnej i posiadające kilka okazałych budynków wystawionych przez Aleksandrę Ogińską, na stolicę nowego cyrkułu. Mordy nie wytrzymały rywalizacji i oddały swoją wysoką pozycję, Pierwotny herb Mordówposiadaną od wieków na Podlasiu. Od tej pory traciły stopniowo na znaczeniu i, mimo odzyskania praw miejskich w 1919r. oraz znacznego rozwoju w okresie międzywojennym, do dzisiaj pozostają w cieniu swojego „wielkiego” sąsiada. Liczba mieszkańców wynosi obecnie 1875 osób, co oznacza spadek do poziomu z I poł. XIXw. Mordy są jednak nadal miastem, siedzibą gminy, 3 szkół (szkoła podstawowa, gimnazjum, szkoła średnia). W dalszym ciągu stanowią centrum handlu i drobnej wytwórczości w okolicy. Potencjalnie są doskonałym miejscem do inwestowania w przetwórstwo płodów rolnych. Warto więc odwiedzić nasze miasto, choćby ze względu na wspaniałe zabytki i ciekawą historię, którą dosłownie „czuć” na każdym kroku, a przy okazji rozejrzeć za możliwością zrobienia tutaj interesu. Aktualnie do sprzedania pozostaje pałac, mający szansę stać się cennym i atrakcyjnym nabytkiem w rękach mądrego i, co ważne, wcale niebogatego inwestora.             Opracował: Krzysztof Daniluk

Kalendarium wydarzeń -->

Zobacz więcej i zajrzyj TU